تبلیغات
فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی

فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی
دانشگاه تهران - دانشکده الهیات و معارف اسلامی
نظر سنجی
نظرتان در مورد وبلاگ چیست؟





مراکز آموزشی پس از تأسیس برای تعلیم و تعلم و دیگر امور فرهنگی نیاز به پشتوانه‏ی مالی دارند که در صورت عدم پشتوانه، نتیجه‏ی مطلوب حاصل نخواهد شد. این جاست که نقش وقف به عنوان یک سنت حسنه بر همگان روشن می‏شود. به جرأت می‏توان گفت اگر وقف در فرهنگ غنی اسلامی وجود نداشت، رشد علم و فرهنگ و تربیت دانشمندان و عالمان با مشکلات زیادی روبه‏رو می‏شد. چنان که آن هنگام که دانشمندان بزرگ مسلمان ژرفای مسائل علمی را در می نوردیدند، اروپاییان دچار افت شدید علمی و اوهام وخرافات بودند اما این‏که چه شد که به یک باره اروپاییان به رشد و پیشرفت علمی دست یافتند و مسلمانان دچار رکود شدند، بحثی ریشه‏دار است که در جای خود باید بدان پرداخت.

وقف به عنوان یک ارزش در میان جامعه‏ی اسلامی از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است. در این جامعه افراد بسیاری یافت می‏شوند که برای کسب ثواب اخروی و یا اعتبار دنیوی حاضر به تخصیص قسمتی از اموال خود برای احداث مدارس و تربیت عالمان و دانشمندان می‏شدند. بر این اساس بسیاری از مدارس علمیه از آغاز پیدایش اسلام در کشورهای اسلامی بر پایه‏ی وقف ساخته شد و افرادی نیز اموالی را برای مدارس موجود وقف کردند. برای مثال در کشور ایران بسیاری از مدارس توسط واقفان ساخته شد و افرادی نیز به عنوان پشتوانه‏ی مالی برای هزینه‏های جاری مدارس موجود اموال و املاکی را وقف کردند. شاردن در این مورد گفته است: «در ایران مدارس طلبه‏نشین چندان زیاد و عایدات آن‏ها آن قدر است که از چهار صد هزار تومان معادل چهار میلیون و پانصد هزار لیور درمی‏گذرد.»(1).


مدرسه‏ی پریزاد


این مدرسه که متعلق به دوره‏ی تیموریان است، در زمره‏ی قدیمی‏ترین مدارس علمیه‏ی شهر مشهد است که به سال 820 ق در مجاورت مسجد گوهرشاد و روبه‏روی مدرسه‏ی دو در احداث شده است. این بنا زمانی در حاشیه‏ی بازار قدیمی زنجیر قرار داشت(2).بانی احداث مدرسه بانویی به نام پریزاد خانم از ندیمان گوهرشاد آغاست که پس از احداث، آن را وقف طلاب زائر امام رضا (ع) می‏کند و موقوفات بسیاری نیز بر آن وقف می‏کند. در وقف‏نامه‏ای که به تاریخ 823 ق تنظیم شده، موقوفات آن چنین ذکر شده است.

1. همگی و تمامی کل یک باب مدرسه از ممر و مدخل و اراضی و حجرات و غیر ذلک... و تمامی کل هشت طاق دکان متصل به مدرسه‏ی مشهور به پریزاد مذکوره و...؛

2. دوازده سهم الا دو سهم میاه مزرعه‏ی ادک؛

3. تمامی کل مزرعه‏ی چشمه‏ی اسلامیه؛

4. تمامی کل دوازده سهم الا پنج سهم مزرعه‏ی جرمق؛

5. تمامی کل میاه مزرعه‏ی باغو با طاحونه و ملحقات؛

6. تمام کل مزرعه‏ی کنار کال و ملحقات آن؛

7. تمام کل مزرعه‏ی حسین آباد؛

8. تمامی کل مزرعه‏ی چاهشک؛

9. تمامی کل مزرعه‏ی ملکان و ملحقات آن؛

10. تمامی کل مزرعه‏ی خوشاب و ملحقات آن.

در این وقف نامه پریزاد خانم از اعقاب خواجه ربیع و از زمره‏ی منسوبان گوهرشاد معرفی شده است. وی شیوه‏ی اداره‏ی مدرسه و نوع استفاده از موقوفات را در وقف نامه به تفصیل بیان داشته است. چنان که در قسمتی از وقف نامه چنین آمده است: «منافع پنج طاق دکاکین سمت شمالی در مدرسه‏ی مذکوره و از قفسه خانه‏های میان مدرسه و از هر جا به صلاح خود متولی آنچه به عمل آید، کلا از قرار دو عشر متعلق است به متولی مذکور به رسم حق التولیه به جهت خود متصرف و آنچه اضافه آید، صرف و خرج پنج طاق دکاکین و مدرسه نماید مثل بنای اصل که به قدر جای خشتی بایر نماند و آنچه اضافه آید به طلاب علوم دینیه‏ی مدرسه‏ی مذکوره بالمساوات تقسیم نمایند و آنچه از همگی و تمامی کل ازواجات املاک مزروعی مذکوره و متعلقات آن‏ها از قرار تفصیل فوق کلا به عمل آید همه ساله از قرار ازواجی مزارعات مذکوره از هر یک زوج مزروعی تعداد دو خروار

گندم و یک صد من جو متعلق است به متولی مذکور به رسم حق التولیه به جهت خود متصرف و بعد از وضع از هر یک زوجی سه خروار غله حق التولیه و اخراجات که از شائبه‏ی تغییر و تبدیل مصون و محروس بماند و باقی را سهم نماید، سهم اول را می‏باید یوم مبارک عید غدیر، نهار به خدام سرکار فیض آثار امام ثامن (ع) بدهند و سهم ثانی را به طلاب علوم دینیه قسمت نمایند و...»(3).

در گزارش خطی که در سال 1302 ق از موقوفات شهر مشهد تهیه شده، هفت باب دکان متصل به مدرسه با درآمد سالانه‏ی هشتاد تومان جزو موقوفه‏ی این مدرسه خوانده شده است که باید صرف تعمیر مدرسه و وظیفه‏ی طلاب می‏شده اما مدرسه طلبه‏ی محصل نداشته است (4) مؤلف یادگار طوس نیز در سال 1349 ش یادآور شده است که مدرسه‏ی پریزاد بنایی دو طبقه و دارای اطاق‏های کوچک و مختصر است که غالبا محصلین غریب و زوار در این مدرسه سکونت می‏کنند و حدود شش ماه است حق سکونت دارند و از نظر تحصیل و تدریس نظمی ندارد. در حال حاضر حدود بیست نفر محصل دارد که ازموقوفه‏ی مختصر آن بهره می‏برند(5).


مدرسه‏ی دو در امیر سیدی


از دیگر مدارس دوره‏ی تیموریان مدرسه‏ی دو در است که سال احداث آن 843 ق است(6). بانی آن یکی از بزرگان خراسان به نام «امیر غیاث الدین یوسف خواجه بهادر» است(7). این مدرسه مقابل مدرسه‏ی پریزاد و در حاشیه‏ی بازار قدیمی مشهد معروف به زنجیر قرار داشته است. این بنا از معدود مدارس علمیه‏ی شهر مشهد است که دو گنبد بسیار زیبا و تاریخی دارد که گور بانی مدرسه در زیر یکی از این دو گنبد است(8).در حقیقت بانی این بنا را به عنوان مدرسه و آرمگاه خانوادگی احداث و وقف طلاب علوم دینی کرده است و از انجا که این مدرسه دارای دو در در شرق و غرب آن بوده، به مدرسه‏ی دو در مشهور شده است. از لحاظ کاشی‏کاری و تزیینات داخلی و نمای حجره‏ها و سر در ورودی و کاشی‏کاری دو گنبد زیبایش در زمره‏ی مدارس زیبا و تاریخی مشهد به شمار می‏رود.

بر سر در مدرسه کتیبه‏از کاشی معرق است که نام بانی و سال احداث مدرسه را نشان می‏دهد. مدرسه‏ی دو در در زمینی به مساحت 500 متر مربع با 32 حجره در دو طبقه بنا شده است و از نوع مدارس چهار ایوانی است.

از موقوفات و واقفان اولیه اطلاعی در دست نیست، اما در سال 1303 ق ده باب دکان در جنب مدرسه با درآمد سالانه 350 تومان جزو موقوفات آن بوده است (9)در سال 1346 ش درآمد سالانه‏ی آن حدود 60,000 تومان گزارش شده است(10). این مدرسه هم اکنون در بین مجموعه‏ی اماکن آستان قدس قرار گرفته است و در حال حاضر طلاب نمی‏توانند از آن استفاده کنند.


دوره‏ی صفویان

مدرسه‏ی علمیه نواب


در دوره‏ی صفویان مدارس علمیه‏ی فراوانی به خصوص در شهرهای مذهبی مانند قم و مشهد و ویژه پایتخت آن دوره یعنی شهر اصفهان با استفاده از معماری و هنرهای اصیل اسلامی ساخته شده که قریب به اتفاق این مدرسه‏ها وقفی بوده‏اند و موقوفات ارزنده‏ای نیز داشته‏اند. برخی از این مدارس هم اکنون نیز موجود است و وقف‏نامه‏ی آنها در اداره‏ی اوقاف نگهداری می‏شود. مدرسه‏ی نواب در شهر مشهد در زمره‏ی این مدارس است که توسط یکی از نقبای سادات رضوی به نام «میرزا ابوصالح نواب» در سال 1086 ق بنا شده است. این مدرسه در ضلع شمالی اوایل بالا خیابان حرم مطهر رضوی قرار دارد(11).وی در شمار واقفان بزرگ شهر مشهد هستند که بانی مصلای پایین خیابان نیز می‏باشند(12).

موقوفات مدرسه بنا بر سنگ نوشته‏ای که در مدخل ورودی مدرسه نصب شده بود، عبارت‏اند از:

16. 1 باب مغازه‏ی اطراف مدرسه؛

2. مزرعه‏ی پایین ده در شش فرسنگی غربی مشهد که در بلوک میان ولایت؛

3. مزرعه‏ی شانقله در پنج فرسنگی غربی مشهد؛

4. مزرعه‏ی راهیان در نزدیکی شانقله؛

5. مزرعه‏ی تخم مرز در دو فرسنگی غربی مشهد؛

6. سهام مزرعه‏ی بحر آباد؛

7. سهام مزرعه‏ی اسماعیل آباد؛

8. ثلث مزرعه‏ی دستجرد؛

9. مزرعه‏ی قدرتی واقع در بلوک تبادکان در سه فرسنگی شمال مشهد؛

10. مزرعه‏ی باغ فرهاد کرد در دو فرسنگی شمالی مشهد؛

11. دو زوج از مدار چهار زوج فیض آباد بلوک منیژان؛

12. پنج زوج از هیجده زوج مزرعه‏ی چلاقی واقع در بلوک تبادکان مشهد؛

13. مزرعه‏ی فتح آباد در یک فرسنگی غربی مشهد؛

14. نصف عمود آباد؛

15. شش دانگ سرده واقع در بلوک گلمکان؛

16. یک حجر طاحونه واقع در مزرعه‏ی مزنگ واقع در بلوک چناران؛

17. دو باب دکان عطاری و نخود بریزی واقع در سر میدان شهر؛

18. دو باب دکان جنب حمام سرشور و یک باب حمام سرشور و تیمچه‏ی متصل به حمام و حوالی و اراضی متصل به حمام(13).

البته بسیاری از این موقوفات به مرور زمان دچار ابهام شده و برخی افراد سودجو این املاک را تصرف کرده‏اند. به هر حال موقوفات مدرسه در سال 1303 ق سالانه دارای 50 تومان و 133 خروار غله درآمد بوده است و مرزعه‏ای که یکی از بزرگان قاجار وقف بر مدرسه کرده سالی 270 تومان درآمد داشته است. این مدرسه در سال 1350 ش از محل موقوفات 55 هزار تومان درآمد داشته است(14).

مدرسه‏ی علمیه‏ی نواب در سال 1375 با زیربنای 7,450 مترمربع در چهار طبقه با جذب سه میلیارد و 728 میلیون ریال توسط آستان قدس رضوی و سازمان اوقاف و امور خیریه بازسازی شد و هم اکنون این مدرسه که در حاشیه‏ی خیابان آیت الله شیرازی نزدیک به حرم مطهر امام رضا (ع) قرار دارد با داشتن تزیینات و کاشیکاری‏ها و گچ‏بری‏های نفیس و زیبا در شمار مدارس باشکوه و دیدنی شهر مقدس مشهد است.


مدرسه‏ی علمیه‏ی عباسقلی خان


از بناهای تاریخی که وقف نقش مهمی در احداث و سپس ادامه‏ی حیات آن، تا کنون با همان صلابت و استواری گذشته، داشته است، مدرسه ی علمیه‏ی تاریخی عباسقلی خان در حاشیه‏ی خیابان نواب صفوی (پایین خیابان) نزدیک حرم مطهر امام رضا (ع) است. تنها مدرسه‏ی تاریخی که با همان بنای نخستین و کاشیکاری‏ها و نمای اولیه همچنان پس از چهار صد سال فعالیت و تربیت هزاران طلبه و دانش پژوه باقی مانده‏ی همین مدرسه است.

این مدرسه در سال 1077 ق توسط عباسقلی خان شاملو بیگلربیگی زمان شاه سلیمان صفوی احداث و وقف طلاب علوم دینی شده است. مدرسه موقوفات بسیار زیادی در ایران و افغانستان داشته است.

عباسقلی خان در محرم 1078 رقبات بسیار زیادی را در شهرهای مشهد، تربت جام، باخرز، هرات، بادغیس و

فراه وقف مدرسه می‏کند. در حال حاضر اداره‏ی اوقاف مسؤولیت موقوفات آن را بر عهده دارد. رقبات موقوفه‏ی عباسقلی خان بالغ بر هفتاد مزرعه، کاروانسرا، تیمچه و دکان بوده است(15).که متأسفانه در سال 1330 به یک کاروانسرا با درآمد سالانه 340 تومان، 30 باب مغازه با درآمد 345 تومان، یک حمام با درآمد 115 تومان و مزرعه‏ی چاه نو و باغ حسن خان با 52 تومان و 9 خروار غله کاهش یافته است(16). و باقی موقوفات از تصرف وقف خارج شده است. در حال حاضر از آن همه موقوفات تنها یک مزرعه به نام یاقوتی در تربت جام و مقداری زمین باقی مانده است(17). آنچه مهم است نقش مهم وقف در احیا و ادامه‏ی حیات این مدرسه پس از چهار صد سال است.


پی نوشت:


1- سفرنامه‏ی شاردن، مترجم اقبال یغمایی، انتشارات توس، تهران، 1374، ص 938.

2- شیبانی، عبدالرضا، سیمای وقف در خراسان، انتشارات سگال، مشهد، 1377، ص 10.

3- براساس وقف‏نامه‏ی موجود در اداره‏ی اوقاف.

4- صورت موقوفات ارض اقدس، ص 19.

5- مشکوتی، نصرت الله، فهرست بناهای تاریخی، انتشارات سازمان ملی، تهران 1349، ص 104.

6- جرادی، آسیه، معماری ایران، انتشارات مجرد، 1363، ص 440.

7- خراسانی، محمد، یادگار طوس، چاپخانه خراسان، بی‏تا، ص 36.

8- خراسانی، ملا هاشم، منتخب التواریخ، بی‏تا، ص 57.

9- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ی موقوفات ملک، شماره‏ی 6171، ص 68.

10- خامنه‏ای، سید علی، گزارش از سابقه‏ی تاریخی و اوضاع کنونی حوزه‏ی علمیه‏ی مشهد، کنگره‏ی جهانی حضرت رضا، مشهد، 1365، ص 92.

11- صنیع‏الدوله، مطلع الشمس، ج 2، ص 700.

12- میرزا محمد باقر رضوی، شجره طیبه، به اهتمام سید محمد تقی مدرس رضوی، تهران 1352، ص 231.

13- مولوی، عبدالحمید، «مدرسه‏ی نواب مشهد»، نامه‏ی آستان قدس، شماره‏ی 4، دوره‏ی 6، سال 1344، ص 49.

14- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ی موقوفات ملک، شماره‏ی 6171، ص 12.

15- وقف‏نامه‏ی مدرسه‏ی عباسقلی خان.

16- صورت موقوفات ارض اقدس، کتابچه‏ی موقوفات ملک، شماره‏ی 6171، ص 14.

17- شیبانی، عبدالرضا، سیمای وقف در خراسان، انتشارات سنگال، مشهد 1380، ص 13.

منبع:مجله "وقف میراث جاودان"


[ یکشنبه 28 خرداد 1391 ] [ 08:01 ق.ظ ] [ مسلم احمدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

سلام بر دوستان عزیز
وبلاگ حاضر را مسلم احمدی و حامد محمدی راه اندازی نموده و مدیریت می نمایند تا گامی موثر در تامین نیازهای علمی دانشجویان رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی باشد.لازم به توضیح است که این وبلاگ علاوه بر مسائل علمی، به مسائل شخصی و رویدادهایی که نویسندگان ضرورت ببینند می پردازد.
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :