تبلیغات
فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی

فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی
دانشگاه تهران - دانشکده الهیات و معارف اسلامی
نظر سنجی
نظرتان در مورد وبلاگ چیست؟





ایران در اوایل عهد ایلخانان – رنسانس ایرانی

نویسنده : جورج لین

ترجمه : سید ابوالفضل رضوی

چاپ و شمارگان : اول ، 1389 – 1000 جلد

ناشر : موسسه انتشارات امیركبیر

كتاب ایران در اوایل عهد ایلخانان نوشته جورج لین ، در یك مقدمه و نه فصل تنظیم شده و مطالب را با نظمی منطقی و ساختاری محتوایی در خود جای داده است . مقدمه كتاب حرف اصلی مولف كتاب را در خود دارد مبنی بر اینكه ورود هولاكو آغازگر عصر جدیدی بود ، و ایران دهه‌های آغازین عهد ایلخانان ، تحول چشمگیری را در حیات فرهنگی و سیاسی خویش تجربه كرده است . مترجم كتاب جرج لین حكومت هولاكو و آباقا را نمود همگرایی رعایا و حكومت دانسته و آن را عصر نوزایی برشمرده است . بی شكت ایران از جمله سرزمین‌هایی بود كه در نتیجه حمله مغولان آسیب فراوانی دید و بخش مهمی از آبادترین نواحی آن دستخوش قتل و غارت و تخریب مغول‌ها قرار گرفت . ورود هولاكو به ایران نیز قاهرانه و در برخی مناطق با خشونت زیاد همراه بود . با اینحال در راستای تامین منافع به گونه‌ای متفاوت‌تر از اسلاف خود در راستای برقراری نظم و امنیت و یكپارچگی قلمرو آرام و محتاط‌تر عمل نمود. هولاكو برای حكومت به ایران آمده بود و خیل عظیم كارگزاران و حكام ایرانی كه به جبر و اختیار دعوت او را فراسوی مرزها لبیك گفته بودند ، او را همراهی كردند . ورود هولاكو آرام بود و خودآگاه یا ناخودآگاه ، پایانی بر نابسامانی‌ها و زیاده‌ستانی‌های موجود قلمداد می‌شد . به نظر مترجم كتاب حاضر با همین فرضیه یعنی قائل بودن به تمایز میان دوران هجوم و دوران حاكمیت ایلخانان و نتایجی كه در پرتو حكومت ایلخانان حاصل شده به رشته تحریر درآمده است . چرا كه از نظر نگارنده كتاب دهه‌های آغازین حاكمیت ایلخانان به لحاظ دگرگونی‌هایی كه در جامعه ایرانی ایجاد كرده است یك دوره نوزایی به شمار می‌رود كه در تاریخ ایران پس از اسلام سابقه نداشته است . از نظر سید ابوالفضل رضوی مترجم كتاب ، ترجمه این اثر مرهون دیدگاه متفاوت مولف كتاب درباره تاریخ ایران در عصر نامسلمانی ایلخانان و جایگاه آن در برگشودن افقی نو در مطالعات مربوط به تاریخ این عهد بوده است

 

جرج لین مولف كتاب ایران در اوایل عهد ایلخانان ، پژوهشگر موسسه مطالعاتی شرق و آفریقاشناسی (soas) در سال 1952 در انگلستان متولد شده است . زبان فارسی را در شهر قندوز افغانستان آموخته و به مدت پنج سال در حد فاصل سالهای 1352 تا 1357 ش در ایران بسر برده است . حوزه پژوهشی لین ، تاریخ ایران در دوران میانه ، تاریخ اولوس تولوی و مناسبات ایران و چین در قرون میانه است . كتاب حاضر رساله دكترای جرج لین است كه در سال 2003 میلادی به وسیله انتشارات راتلج به چاپ ر سیده است .

از نظر جرج لین نویسنده كتاب ، در اواسط قرن هفتم هجری ، مغول‌ها دیگر یك تهدید خارجی نبودند و هولاكو امید‌های مردمی به شمار می‌رفت كه به جای غرب عربی به شرق نظر داشتند . حكومت ایلخانی احیاء كننده ایران و استقرار دوباره فرهنگ ایرانی در جبهه مقدم اسلام بود . ممكنست چنگیزخان برای انتقام آمده باشد اما نوه او هولاكو ، برای تحقق عدالت آمد و عملكرد او از سر بصیرت بود . یكی از ایرانی‌ها كه شاهد تهاجم مغول‌ها بوده است در بیانی تاثرانگیز انعكاس عملكرد تاسف‌برانگیز آنها را چنین خلاصه كرده است : " آمدند ، كندند ، سوختند ، كشتند ، بردند و رفتند . " واقعه نگار روسی نیز در این باره می‌گوید : " هیچ كس دقیقا ً نمی‌داند كه اینها چه كسانی‌اند ، از كجا آمده‌اند ، زبانشان چیست ، از كدامین نژادند و چه آیینی دارند ... تنها خدای می‌داند كه چه كسی هستند و از كجا آمده‌اند ." در فصل منابع از كتاب حاضر به این نكته اشاره می‌شود كه بیشتر منابع موجود درباره حمله مغول و دوره حكومت ایلخانان توسط دولت‌مردان عالی‌رتبه‌، بزرگان دینی ، شخصیت‌های ادبی و دیوان‌سالاران برجسته نوشته شده‌اند ، نه توسط دیوان سالاران گمنامی كه بایگانی‌های سلطنتی را با جزئیات بی‌اهمیتی از زندگی روزمره مملكتی پر ‌می‌كردند . از جمله این تاریخ نگاران جوینی ( 83- 1226 م ) است . به دنبال دوران وحشت پس از حمله اولیه مغول‌ها به ایران ، جوینی همراه با دیگر بزرگان مغولی ، تركی و ایرانی در اردوی سلطنتی پرورش یافت . او در خصوص جامعه و حكومت عصر مغول و بسیاری از وقایعی كه آنها را شرح می‌دهد ، شناخت دقیق و منحصر به فردی داشت . وی با حمایت امیر ارغون حاكم قبلی مغول در آناتولی و عراق عجم ف به خدمت هولاكو پیوست ؛ و پادشاه را در حركت موفقیت‌آمیزش از خراسان تا پایتخت جدیدش در مراغه همراهی نمود و هنگام انهدام استحكامات اسماعیلیه در كوه‌های البرز در سال 1256 م حضوری فعال داشت . فتح‌نامه الموت ، گزارشی رسمی از پایان كار ركن‌الدین خورشاه امام جوان اسماعیلی نیز به دست جوینی نوشته شده است . از نظر مولف دیدگاه سنتی در خصوص هولاكو ، بعنوان یك جنگجوی خون‌آشام و پسر و جانشین او ، بعنوان یك جبار متوحش ، و سال‌های آغازین حكومت مغول در ایران ، بعنوان یك دوره كاملا ً بازدارنده ، صحیح نیست و می‌بایست بار دیگر منابع را مورد بازنگری قرار داد و تصویر دوباره‌ای از این دوران ترسیم كرد .

در فصل عقوبت آسمانی یا مشیت پنهان الهی به اعزام هولاكوخان توسط برادرش به ایران اشاره می‌شود و اینكه به قول جوینی منگوقاآن چون از شمایل برادر خویش هولاكو مخایل جهانداری می‌دید و از عزایم او مراسم جهانگیری تفرس می‌نمود ... وی را برای اعزام به ایران برگزید ... در توصیف جوینی از پیشروی هولاكو در سراسر خراسان در اوایل دهه 1250م به طور كلی اشارات مختصری در خصوص ویرانی قبلی منطقه و سردرگمی توده‌های مردمی آمده است . قصد هولاكو از مبادرت به لشكر‌كشی در خطه غربی انهدام اسماعیلیان و منقاد كردن مستعصم ، خلیفه بغداد بیان شده است . در نهایت ، قصد وی نابودی مركز قدرت اسماعیلیان و پراكنده نمودن پیروان ایشان و همین‌طور ریشه كن كردن خلافت عباسیان بود و در نتیجه همین دو اقدام ،‌ تاریخ در مورد هولاكو بعنوان فردی بی‌رحم و نه چندان كارآمد قضاوت كرده است .

در فصل سقوط بغداد و پیامدهای آن و همچنین مرزهای ناآرام ، به علل و عوامل سقوط بغداد به عنوان یكی از بزرگترین مصیبت‌های تاریخ اشاره می‌شود و نویسنده به وضعیت جانشینی بعد از هلاكو پرداخته و وضعیت ایلخانان را در مواجهه با شرایط داخلی و خاریج تشریح می‌كند . هولاكوی مضطرب از جنگ و خونریزی بیشتر ، از نصیرالدین‌ طوسی می‌خواهد كه نامه‌ای به خلیفه نوشته و او را به تعقل و دست برداشتن از لجاجت دعوت كند . هولاكو به خلیفه مستعصم ، در صورتی كه سرنوشت اجنتاب‌ناپذیر را می‌پذیرفت ، وعده خوشبختی و خلعت داده بود . با وجود این خلیفه نامه نصیرالدین طوسی را نپذیرفت و پاسخی همراه با توهین و دشنام فرستاد. در خصوص سهم مسلمانان و ایرانیان در انهدام بغداد و ارزیابی میزان صدمات فاجعه مداخله آنها به صراحت نمی‌توان اظهار نظر كرد . در دهه‌های نخست سلطه مغول بر فلات ایران ، آنچه كه قدرت و حكومت آنها را تهدید می‌كرد ، منشاء خارجی داشت . آمدن هولاكو با استقبال عمومی همراه بود لیكن از حكومت وی انتظار زیادی می‌رفت و مخالفت با او چشمگیر بود . هیتوم پادشاه كیلیكیه از اولین كسانی بود كه پادشاه جدید مغول را در پیشروی به سوی غرب مورد استقبال قرار داد . هولاكو در پیشروی خود در سراسر ایران ، هرگونه اثری از شورش را به سرعت از میان برده بود و حكومت‌های محلی كه خود را در قلمرو وی می‌دیدند ، اگر هم راضی نبودند ، در ظاهر از همكاری با ماموران هولاكو اظهار رضایت می‌كردند . بعد از هولاكو پسرش آباقا بر تخت جانشینی می‌نشیند . اكثر مورخین نسبت به دومین ایلخان نظر مساعدی داشته‌اند . به ویژه از سلطنت وی به مانند پدرش بعنوان دوران سعادت مسیحیان تحت حكومت مغول‌ها یاد می‌كنند . البته موقعیت آباقا در راس حكومت ایلخانان به استحكام موقعیت پدرش نبود و در سراسر دوران حكومت دل مشغولی فراوان وی امنیت بخشیدن به مناطق مرزی بود .

آباقا به امید تشكیل یك اتحادیه علیه مملوك‌ها كه احتمال پیوستن دولت شهرهای صلیبی جنوب مدیترانه نیز در آن وجود داشت ، روابط خویش با قدرت‌های اروپایی را آغاز كرد . آباقا در سال 1281 م ماموریت حمله به مصر را به برادرش منگو تیمور واگذار كرد ، اما طبق معمول از پشتیبانی ارمنی‌ها و گرجی‌های وفادار برخوردار شد . آباقا در سال 1282 م بدون آنكه به مطلوب خویش مبنی بر گرفتن انتقام شكست پدرش از مملوك‌ها دست بیابد درگذشت .

از نظر مغول‌ها اهمیت چندانی نداشت كه رعایای خود در لباس چه مذهبی هستند تنها علاقه آنها به مشاجرات مذهبی در این بود كه چگونه عمل كنند تا امكان این را پیدا كنند تا از این مشاجرات در جهت مقاصد بزرگ خود بهره‌برداری كنند . امپراتوری چنگیزی از همان آغاز لشگركشی‌های وی در غرب ضعف و شكنندگی ذاتی را در خود داشت . وسعت سرزمین‌های تحت سلطه چنگیزیان ، و شمار گسترده مردم و فرهنگ‌های بسیار متفاوتی كه مغول‌ها به دنبال حاكمیت بر آنها بودند ‌، در ایجاد یك حكومت یكپارچه ، یك نقطه ضعف به شمار می‌رفتند . ریشه منازعه در مرزهای شرقی ایران را نیز ‌می‌توان در تجزیه مستمر امپراتوری مغول جستجو كرد .

در فصل ایالات كتاب ایران در اوایل عهد ایلخانان به وضعیت شهرهای كرمان ، شیراز و هرات و سایر بلاد در زمان حكومت مغولان و ایلخانان پرداخته می‌شود . ظهور حكومت ایلخانی امنیت راه ، به ویژه در راهها ، افزایش داد ؛ و موجب رونق مبادلات تجاری و فرهنگی شد . تاثیر حكومت ایلخانان بر زندگی روزمره مردم اندك بود اما در آذربایجان بویژه در مناطق شرق دریاچه ارومیه ، حضور مغول‌ها امری فراگیر بود . ثبات و امنیتی كه از حضور حكومت ایلخانان در شهرها بوجود آمده بود حتی شیخ مصلح‌الدین سعدی شیرازی را در سال 1256 م با تصور امنیت و ثبات به شهر و زادگاه خود بازگرداند . وی چند سال پیش به دلیل آنچه خطر و اغتشاش ناشی از تجاوز مغول می انگاشت شیراز را ترك كرده بود . سعدی در مقدمه اثر خود ، گلستان ، دلیل بازگشت به وطن پس از سالهای دراز هجران و دوری را با عنوان بازگشت ثبات به منطقه به دنبال سالها اغتشاش پس از هجوم نخستین تورانیان به ایران ذكر می‌كند .گلستان به ابوبكر بن سعد ، اتابك و حاكم شیراز و خادم وفادار مغولان كه در عملیات فتح بغداد در سال 1258 م با ایشان همراهی كرد اهدا شده است .

بپرسیدم این كشور آسوده كی شد یكی گفت سعدی چه شوریده رنگی

چنان بود در عهد اول كه دیدی جهانی پر آشوب و تشویش و تنگی

چنین شد در ایام سلطان عادل اتابك ابوبكر بن سعد زنگی

خاندان جوینی از جمله خاندان‌های تاثیر گذار در عهد ایلخانان بوده‌اند . نوشته‌های آنها با وجود تمامی ایرادات منتقدین همچنان از منابع قابل اعتماد آن دوران هستند . اثر علاء الدین عطاملك جوینی ، بعنوان یكی از منابع اصلی تاریخ آسیای میانه و دوره فتوحات مغول در ایران مورد توجه بوده است . منتقدین دیدگاه او را كه مغولان را سزاوار نكوهش نمی‌دانست نمی‌پسندیدند . جوینی‌ها در خاندان خود دارای مهارت‌های ادبی منحصر به فرد بودند ، چرا كه به مانند حكومت و سیاست ، استعداد در سخن‌سرایی نیز آشكارا در ضمیر خاندان جوینی وجود داشت . سعدی دوران حمكرانی ایشان را یك عصر طلایی و عصر پیش از آنها را دوران ستیز و فساد می‌دانست . سعدی جوینی‌ها را منجیان اسلام می‌پنداشت . از دید سعدی ، جوینی‌ها البته صاحبان احسان بودند و مهم‌تر زمانی كه به دلایل نامشخص مجبور به فرار از شیراز موطن محبوب خود گشت برای وی مامنی فراهم آوردند . این در حالی است كه ابیاتش به یك دوستی عمیق نیز اشاره دارد .

خنك عراق كه در سایه حمایت توست

حمایت تو نگویم عنایت یزدان

ز باس تو نه عجب در بلاد فرس و عرب

كه گرگ بر گله یارا نباشدش عدوان

با وجود تنفر جوینی ‌ها از فداییان ملعون ، انزجار از آنان ، آنها را در مقابل ارزش معنوی كتابخانه مشهور الموت نابینا نكرد و توانستند با اعمال نفوذ بر هولاكو ، اجازه یابند تا هر آنچه از آن مخزن ارزشمند بخواهند از نابودی نجات دهند. سرانجام دسیسه‌های دست پروده سابق و رقیب بعدی صاحب دیوان یعنی مجدالملك یزدی در نهایت سبب نابودی غیر مستقیم دو برادر جوینی شد . مجدالملك اشراف‌زاده‌ای از خانواده‌ای قدرتمند بود كه پس از تصدی وزارت برای اتابكان یزد به خدمت بهاءالدین جوینی درآمد و سرانجام مورد توجه شخص صاحب دیوان قرار گرفت .

فصل دیگر كتاب حاضر به بررسی نقش فیلسوف ، وزیر ، منجم ، و وقایع نگار دربار ایلخانان یعنی خواجه نصیرالدین طوسی می‌پردازد . خواجه نصیر شخصیت بلند مرتبه معاصر با جوینی‌ها بود و فراتر از نفوذ سیاسی قابل توجه خویش از حیث نبوغ عقلی نیز مورد احترام بود . خواجه نصیر با موقعیتی پر افتخار و نفوذی فراوان به اندرون دیوان هلاكوخان راه یافت . بسیار ی از آثار خود را طی دورانی كه با اسماعیلیان می زیست تكمیل كرد و این در حالی بود كه حامی او ، هلاكوخان ، به ساخت رصدخانه‌ای برای استفاده او در مراغه دستور داد . سه پسر نصیرالدین پس از مرگ پدر به خدمت ایلخانان بعدی ادامه دادند . نصیرالدین با صدو پنجاه رساله و نامه انتسابی نویسنده‌ای پركار بود و یكی از بزرگ‌ترین دانشمندان ، فلاسفه ، ریاضیدانان ، منجمین و اطبای دوران محسوب می‌شد . هر چند بیشتر آثارش به فارسی هستند اما بیشتر به عربی می‌نوشت .

در فصل شعرا ، صوفیان و قلندران مترجم كتاب به این مطلب اشاره می‌كند كه مولف كتاب دوران حكومت ایلخانان را در مقایسه با دوران نابسامان حدفاصل حمله مغول تا پیدایش حكومت ایلخانی دوران فعالیت ادبی و فرهنگی دانسته و این دوران را عصر اوج حیات ادبی و فرهنگی می‌داند . از نظر مترجم رونق فرهنگی این دوران را قبل از اینكه به حساب ایلخانان گذاشته شود می‌بایست حاصل اندیشه و كنش ایرانیان مسلمان برای مقابله با قوم غالب دانست و تلاشی در راستای رفتارهای غیرمدنی آنها قلمداد كرد . جلال‌الدین رومی ، سعدی ، صفی‌الدین بنیان‌گذار طریقت صفویان ، مورخینی مانند رشید‌الدین و جوینی ، تنها در خیل مشهورترین برجستگان این دوره به شمار می‌آیند . توسعه تفكر صوفیانه و آفرینش شعر عرفانی واكنشی علیه بی‌ثباتی سیاسی و اجتماعی ناشی از تهاجمات مغول و شیوع خشونت بی سابقه حاصل از آن كه فروپاشی كلی اركان زندگی مردم را به دنبال داشت به حساب می‌آید . قلندران در این دوران گروه بسیار متمایزی بودند كه در فضای قرون میانه سر برآوردند و در نیمه دوم قرن سیزدهم به نحو شاخصی در قلمرو ایلخانی ظاهر شدند . قلندران را می شد جدای از ظاهر عجیب ایشان از وسایلی كه معولا ًبا خود حمل می‌كردند بازشناخت . معمولا ً كشكول سیاهی و چماقی چوبین همراه داشتند . قلندران رفتارهای نابهنجار خود را با نیروی حشیش توجیه می‌كردند .0 آنها اصرار زیادی داشتند كه درگیر جستجوی خداوند و تنویر دل هستند و این امر را متضمن پایمال نمودن خود و خودخواهی می‌دانستند .

از نظر نویسنده كتاب سالیان آغازین حكومت ایلخانی نوزایی گرایش‌های فرهنگی را در خود داشت كه به تدریج از اوایل قرن هفتم آشكار شد . علل این نوزایی بسیارند اما ثبات نسبی ، نوزایی حیات اقتصادی از طریق تجارت و امنیت خاطری كه به یكباره پس از ماندگاری اربابان ساكن مراغه ایجاد شد ، بستر لازم را برای نمو آن گرایش‌ها فراهم كردند .

در فصل پایانی كتاب با عنوان بازگشت پادشاه پیدایش حكومت ایلخانی در واپسین سالهای دهه پنجم قرن هفتم هجری نوید پایان یك دوره طولانی هرج و مرج دانسته شده كه از اوایل قرن آغاز شده بوده است . شهرت هولاكو تا بیش از سیصد سال بعد به قوت خود باقی می‌ماند چرا كه وقایع نگار عصر صفوی ، مجدالدین محمد حسینی ، بنیانگذار ایلخانان را چنین توصیف می‌كند : " هولاكوی كبیر ، فردی خردمند و حكیم دوست بود . " كه در جلسات مناظره وی فلاسفه ، علماء و دانشمندان حضور می‌یافتند و عشق وی به كیمیاگری او را به صرف مبالغی افسانه‌ای برای آن علم كشانید . ماموریت دادن هولاكو به خواجه نصیرالدین طوسی برای ساخت رصدخانه‌اش در مراغه و حمایت وی از اندیشمندان و فلاسفه تمامی حاكی از آنست كه بزرگان دستگاه ایلخانی را نمی‌توان به مثابه یك هویت منفك و جدای از سرزمینی دانست كه بر آن فرمان می‌راندند .

كتاب ایران در اوایل عهد ایلخانان ( رنسانس ایرانی ) نوشته جورج لین و با ترجمه سید ابوالفضل رضوی توسط انتشارات امیركبیر با قیمت 100000 ریال به چاپ رسیده است.




طبقه بندی: مقالات تاریخ اسلام،
[ جمعه 14 بهمن 1390 ] [ 04:11 ب.ظ ] [ حامد محمدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

سلام بر دوستان عزیز
وبلاگ حاضر را مسلم احمدی و حامد محمدی راه اندازی نموده و مدیریت می نمایند تا گامی موثر در تامین نیازهای علمی دانشجویان رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی باشد.لازم به توضیح است که این وبلاگ علاوه بر مسائل علمی، به مسائل شخصی و رویدادهایی که نویسندگان ضرورت ببینند می پردازد.
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :