تبلیغات
فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی

فارغ التحصیلان تاریخ و تمدن ملل اسلامی
دانشگاه تهران - دانشکده الهیات و معارف اسلامی
نظر سنجی
نظرتان در مورد وبلاگ چیست؟





سلام دوستان عزیز

ضمن قبولی طاعات وعبادات در این ضیافت الهی برآن شدم که در ذیل به اشاره ای مختصر از چندین اصطلاح تاریخی بپردازم امید آنکه موردتوجه دوستان واقع شود.

مكتب آنالز (Annales School) :

 رویكردی است در مطالعات تاریخی، و نام آن مأخوذ است از سالنامه‌ای با عنوان Annales d'histories economique et sociale . این مكتب در سال 1929 م. توسط لوسین فوبرLucien febvre) 1956ـ 1878) و مارك بلوخ (Marc Bloch1944ـ 1886) در دانشگاه استراسبورگ تأسیس شد. ویژگی این مكتب شیوه تاریخنگاری آن است كه تاریخنگاری به شكل سنتی و مبتنی بر توالی زمانی حوادث را متروك دانسته و بر این باور است كه در تحقیقات تاریخی باید سایر عوامل به ویژه عوامل جغرافیایی و مردم‌شناسی اجتماعی را به طور كامل در نظر گرفت.

از مهمترین آثار این مكتب كه به فارسی ترجمه شده است می‌توان به كتاب سرمایه‌داری و حیات مادی نوشته‌ی فرنان برودل و جامعه فئودالی نوشته مارك‌بلوخ اشاره كرد. در كتاب نخست، آقای پرویز میران مترجم كتاب، طی مقدمه‌ای به طور مفصل این مكتب را معرفی كرده است. نیز ر. ك دكتر مسعود مرادی، مكتب آنال، كتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 15 همچنین كتابی با عنوان «مكتب آنال» ترجمه نسرین جهانگرد نیز اخیراً توسط انتشارات جامی به چاپ رسیده است.

عتیقه‌شناسی (Antiquarianism) :

مطالعه تاریخی جدید (مدرن) معمولاٌ با عتیقه‌شناسیِ محض كه جمع‌آوری اطلاعات به خاطر خود اطلاعات و در نتیجه عاری از هر نوع تفسیر است، مباینت دارد. علم عتیقه‌شناسی در اصل روشی تحقیقی است كه در اروپا به ویژه در قرون 15 تا 18 م. شكوفا شد. عتیقه‌نشاس هم خود را مصروف طبقه‌بندی آثار قدیمی از جمله ابنیه و متون می‌كند. روشهای عتیقه‌شناسی برای طبقه‌بندی و سنجش مدارك، سهم عمده‌ای در تحقیقات تاریخی دارد.
باید توجه داشت كه عتیقه‌شناسی با باستان‌شناسی (Archeology) تفاوت دارد. اما این تفاوت را در گستره این دو علم باید دانست. در حقیقت عتیقه‌شناسی اعم است و باستان‌شناسی اخص. در ایران، باستان‌شناسی بیشتر در مورد ابنیه و عمارات است، حال آن كه عتیقه‌شناسی بیشتر به اشیائ و ابزار نظر دارد. اما به هر حال هردو علم از روش‌های یكسانی در شناسایی زمان گذاری اشیاء،‌آثار و ابنیه بهره می‌گیرند. عتیقه‌شناسی در شكل‌گیری اندیشه اروپائیان در زمینه تاریخ نقش مهمی داشته است.

كلیومتری (Cliometrics) :

كلیومتری نوعی تحقیقات تاریخی است كه در آن از ریاضیات و فرضیه‌های آماری استفاده می‌شود. روش كلیومتری برای تحولات تاریخی از دهه‌ی 1950 م. به بعد كاربرد یافته است.
رشد و توسعه روش كلیومتری متكی به توسعه آمارگیری در همه زمینه‌ها از جمله جمعیت و منابع اقتصادی بوده است. لذا واژه جمعیت‌شناسی دیده شود.

تاریخ تطبیقی (Comparative history) :

تاریخ تطبیقی رویكردی خاص در مطالعات تاریخی به شمار می‌آید كه اساس آن را مقایسه‌ی میان جوامع، مؤسسات تمدنی و ادوار مختلف تشكیل می‌دهد. در طول قرن بیستم تاریخ تطبیقی به عنوان شعبه‌ای از تاریخنگاری رشد بسیاری یافته است.
آنچه كه تاریخ تطبیقی نامیده می‌شود در كشور ما بیشتر به صورت تاریخ عمومی (general History) انعكاس یافته است، كه در یك برهه از زمان در همه عرصه‌ها یا زمان‌ها یك پدیده را بررسی می‌كند. لذا صرف بیان همزمانی وقایع را نمی‌توان تاریخ تطبیقی نامید.

تاریخ معاصر (‍‍‍Contemporary history):

تاریخ معاصر آن قسمت از تاریخ به شمار می‌آید كه گذشته‌ی نزدیك را در بر می‌گیرد.
بدین جهت تاریخ قرن بیستم یا به ویژه وقایع پس از جنگ جهانی دوم در سال 1945 م. تاریخ معاصر دانسته شده است.
آنچه كه در این جا تحت عنوان تاریخ معاصر آمده است گاهی با عنوان تاریخ اخیر ( recent history) نیز آورده می‌شود. در تاریخ جهانی معمولاً از 1789 (انقلاب فرانسه) تاكنون را قرون معاصر یا تاریخ معاصر قلمداد كرده‌اند و از حدود جنگ‌های جهانی اول و دوم را تاریخ اخیر.
در ایران معمولاًٌ تأسیس سلسله قاجاریه را كه تقریباً با آغاز قرن نوزدهم مقارن است مبدأ تاریخ معاصر دانسته‌اند. بعضی این تاریخ را جلوتر یا عقب‌‌تر نیز برده‌اند. در مواردی تاریخ مشروطه و پس از آن تاریخ معاصر عنوان شده است. بعضی نیز با توجه به تحولات تاریخ ایران، آغاز سلسله پهلوی یا تحولات دیگری را مبنا قرار داده‌اند.
به نظر می‌‌آید كه فقدان مبانی نظری قوی در باب مفهوم تاریخ معاصر موجب تشكیك‌هاو ارائه نظریات متفاوت در این زمینه شده باشد. بدون شك توجه به مفهوم نظری تاریخ معاصر و عنایت در پدیده‌ای كه از نظر تاریخی دارای «معاصرت» است می‌تواند روشنگر این اصطلاح باشد. نیز باید توجه داشت كه پدیده «معاصرت» دارای نوعی تبدیل و تحول است كه مطالعه آن را پیچیده می‌سازد و به آسانی نمی‌توان آن را با تعریف و تحریر، ثابت، مشخص و دائمی بیان كرد. در حقیقت باید میان مفهوم معاصر به عنوان اسم (اصطلاح) و به عنوان صفت تفاوت قائل شد.

تاریخ فرهنگی (Cultural history):

تاریخ فرهنگی به طور سنتی به معنای مطالعه درباره مباحث عالیه‌ی فرهنگی همچون هنر و ادبیات بوده است. در سال‌های اخیر تلاش قابل توجهی برای تعمیم تاریخ فرهنگی، آن چنان كه فرهنگ عامه و بازآفرینی منش و خودآگاهی جوامع گذشته (منتالیته) را در بربگیرد، صورت گرفته است.
صرف‌ دارا بودن عناصر فرهنگی چون اخلاق‌، آداب،‌زبان، شیوه زندگی ... را نمی‌توان تاریخ فرهنگی دانست. مثلاً ممكن است بسیاری از آنچه كه فولكلور (فرهنگ عامه) دانسته می‌شود را تحت عنوان تاریخ فرهنگی مطرح كرد، زیرا شرط اصلی تاریخ فرهنگی آگاهی به فرهنگ و مضامین و مقولات آن است و باید بتواند در شكل‌گیری خاطره تاریخی (فرهنگی) یك ملت ایفای نقش نماید.
چنین صورتی از فرهنگ را معمولاً تحت عنوان «معارف» در ادبیات فارسی معاصر بیان می‌كنند. در درجات بالاتر شناخت و آگاهی جامعه نسبت به معارف خویش كه متضمن نوعی نقادی نیز باشد در تاریخ فرهنگی مورد توجه قرار می‌گیرد. لذا درتاریخ فرهنگی گرایش به نخبگان فرهنگی همواره وجود دارد و آن را از سطوح فرهنگ عامه دورمی‌سازد.

بحران (Crisis):

در تاریخ‌نویسی بحران یك دوره كوتاه از تحولات قطعی یایك نقطه عطف شدید یا لحظه‌ی تصمیمات حیاتی به شمار می‌‌آید. «بحران» معادل نه چندان دقیقی برای اصطلاح «نقطه عطف» است.

در فرهنگ فارسی معین ذیل واژه بحران ‌آمده است:

بحران ـ تغییری كه در حالت تب در مریض پدید آید. شدیدترین و ناراحت‌ترین وضع مریض در حالت تب.
بحرانی ـ تغییر حالت و آشفتگی مریض ـ وضع غیر عادی در امری از امور مملكتی.
در تاریخ‌نگاری فارسی معمولاً واژه بحران برای هرگونه تعارض حاد به كار می‌رود، اما در تاریخنگاری جهانی فقط در موارد خاصی این واژه كاربرد یافته است، مثل بحران (ركود) مالی 1933 ـ 1929 م . ایالات متحده و یا بحران موشكی كوبا 1962 م. و مواردی از این قبیل آن‌چنان كه با تعاریف ارائه شده‌ فوق منطبق است.
نقطه عطف در تاریخنگاری فارسی به معنای تغییر جهت كامل سیر وقایع است و شدت و ضعف بر آن مترتب نیست، اما در تاریخ جهانی تیتر وجه شدت و ضعف رخدادها و وقایع مدنظر است.

ابسلوتیسم (Absolutism):

در نظر و عمل به معنای رهایی قدرت دولت از هر قید و شرطی است. این اصطلاح به ویژه مربوط به پادشاهان اروپایی از قرن شانزدهم تا هجدهم میلادی است.
هر چند این واژه بیشتر در علوم سیاسی كاربرد دارد، اما در اینجا صورت تاریخی این اصلاح مدنظر است. پادشاهان اروپایی چون لویی چهاردهم، لویی پانزدهم و لویی شانزدهم، پطركبیر، كاترین كبیر، فردریك و دیگران كه در قرون جدید (18 ـ 15 م.) فرمانروایی كرده‌اند، از آن رو چنین نامیده‌شده‌اند كه هنوز نمادهایی چون پارلمان شكل نگرفته بودند و حتی مجالس سنتی اشراف نیز منحل شده بود.

آناكرونیسم (Anachronism)

خارج شدن از ادراك مبتنی بر تاریخ و معیارهای بیگانه با یك دوره یا فرهنگ.
بیشتر كاربرد این واژه در مورد عدم رعایت اصل توالی و ترتیب در تاریخ‌نگاری است. از آنجا كه نظم زمانی به لحاظ صورتی مبتنی بر نظم زمانی و از نظر مضمونی مبتنی بر رابطه علّی میان رخدادها است، هرگونه آناكرونیسم موجب اشتباه فاحش در ادراك منظم و علّی وقایع خواهدشد. در حقیقت عدول از كرونولوژی موجب فروغلتیدن در آناكرونیسم می‌شود و بیان آناكرونیسم وقایع اساساً هرگونه سازماندهی تاریخی یا تاریخمند را غیرممكن و هرگونه استنتاج و استنباط منطقی را مشكل خواهد ساخت. لذا آناكرونیسم اصولاً عدول از تاریخ‌نگاری است و تاریخ از این حیث با كلیه علوم متفاوت می‌شود.

آنارشیسم (Anarchism)

فلسفه سیاسی است كه معتقد است می‌توان جامعه را بدون نیاز به قدرت دولت سازماندهی و اداره كرد. واژه آنارشیسم از قدیم در عرصه سیاست و جامعه به عنوان واژه‌‌ای تحقیر‌آمیز در شرایط در هم شكستن نظم و اخلاق در جامعه به كار می‌رود.
واژه آنارشیسم بیشتر در فرهنگنامه‌های علوم سیاسی مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد. به كارگیری آن به عنوان اصطلاحی تاریخی بیشتر ناظر به ادوار رواج اندیشه آنارشیسم است. این لغت كه مشتق از انارخه یونانی به معنای عدم دولت است در قرن نوزدهم مبدل به مكتبی سیاسی شد و هر چند در ابتدا مبتنی بر خشونت نبود اما چون به تروریسم روی آورد و ویرانی نظام حكومت‌های اروپا را مدنظر قرار داد، آن‌گاه معنایی كه از آن دریافت می‌شد برابر با هرج و مرج‌طلبی و قبول بی‌نظمی در جامعه شد. رشد اندیشه‌های لیبرالیستی، سوسیالیستی و سندیكالیستی در همان قرون موجب شد تا به حیات مكتب آنارشیسم پایان داده شود اما این واژه در فرهنگنامه‌های سیاسی همچنان به عنوان نظریه‌ای كه مبنی بر هرج و مرج اخلاقی و اجتماعی باشد مورد بحث قرار می‌گیرد. لذا برای تفصیل بحث درباره آن باید به آن فرهنگنامه‌ها رجوع كرد.

غیر واقعی (Counter – factual) :

فرض كردن امری بر مبنای آن چه در صورت عدم وجود یك علت كلیدی یا شرایط ویژه ممكن است رخ دهد و یا رخ ندهد و یا پی‌آمد رخدادهایی كه اتفاق نیفتاده است.
مشهور است كه در تاریخ «اگر» وجود ندارد. زیرا با فرض «اگر» می‌توان به علت‌ها و معلول‌های بیشماری براساس اقتضای عقل و استدلال رسید، در حالی كه در وقایع رخدادهای تاریخی نه آن علت‌ها و نه آن معلول‌ها هیچ‌كدام وجود نداشته و اسناد و مدارك تاریخی بر وجود آنها دلالت نمی‌كنند. امر غیر‌واقعی در تاریخ امرنامعقول نیست بلكه بدان معناست كه واقعیت خارجی نداشته و تحقق بیرونی نیافته است. لذا شبیه «قضایای كاذبه» در منطقه است، یعنی عقلاً ممكن است اما واقعیت ندارد. نیز امر «غیرواقعی» به تخیل نزدیك است و چون تاریخ مبتنی بر مستندات است این تخیل ممكن است مبدل به توهم شود.

رژیم كهن (Ancien regime):

نظام قدیم فرانسه. این اصطلاح برای تشریح اوضاع سیاسی و اجتماعی فرانسه قبل از انقلاب كبیر (1789 م.) یا دوران ابسلوتیسم به كار می‌رود.
هر چند واژه كهن برای عهد باستان و قرون عتیق به كار می‌رود اما در منابع تاریخ اروپا اصطلاح رژیم كهن به ناظم حكومتی خاندان بوربون نظر دارد. این رژیم طی انقلاب كبیر فرانسه 1789 م. سرنگون و به جای آن نظام بورژوازی لیبرال مستقر شد. از آن جا كه استقرار رژیم جدید همراه با تغییرات همه جانبه در شئون زندگی مردم فرانسه و سپس اروپا شد،‌اطلاق «رژیم كهن» بر شرایط پیش از آن نشانگر فاصله عمیقی است كه میان اوضاع سیاسی،‌اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قبل و بعد از انقلاب 1789 فرانسه به وجود آمده است. برای توضیح بیشتر این امر كتاب انقلاب فرانسه و رژیم پیش از آن نوشته الكسی دوتوكویل ترجمه محسن ثلاثی دیده شود.

طبقه (  Class):

تا پیش از قرن نوزدهم موقعیت اجتماعی به وسیله واژه‌هایی چون مرتبه (Rank) و دسته (Estate) تعریف می‌شد. طبقه‌بندی‌های مستتر در این واژه‌ها می‌توانست در مفاهیمی چون توارث، منصب و حیثیت معنا و مفهوم پیدا كند. در اوایل دهه 1820 طبقه Class به عنوان یك اصطلاح اجتماعی به كار گرفته می‌شد و اندیشه تاریخی به عنوان عرصه‌ای برای تعارض میان طبقات اجتماعی، تابعی از نوشته‌های تاریخی و سیاسی به شمار می‌آمد. ماركس (1883 ـ 1815م) و انگلس (1895 ـ‌1820م )‌ در مانیفست كمونیست (1848 Communist Manifesto) اعلام كردند كه تاریخ حیات اجتماعی تا پیش از این، تاریخ كشمكش‌های طبقاتی بوده است. توسعه نظریات جامعه‌شناسانه موجب توسعه كاربرد واژه طبقه در تحقیقات تاریخی شد. در دهه‌های اخیر نظریه طبقه تبدیل به مفهوم وسیع‌تری از قشر‌بندی اجتماعی شده است.
جز آنچه كه در فوق آمد مفهوم طبقه‌بندی در متون تاریخی كاربرد دقیق‌تری ندارد. لذا برای تدقیق و تفصیل مطالب مربوط به آن باید به متون جامعه‌شناختی یا جامعه‌شناسی تاریخی رجوع كرد. نزد جامعه‌شناسان‌، طبقه، قشر، گروه و مانند آنها دارای تفاسیر و معانی خاصی است.

جمعیت‌شناسی (Demography):

مطالعه و تحلیل ساختار و اندازه‌ی جمعیت‌های گذشته و الگوی زندگی خانوادگی جمعیت‌‌شناسی نامیده می‌شود. جمعیت‌شناسان درباره‌ی رابطه‌ بین اقتصاد و تغییرات اجتماعی و جمعیت تحقیق می‌كنند. جمعیت‌شناسی تاریخی به عنوان یك شاخه از تحقیقات تاریخی از دهه 1950 توسعه یافته است.
از آن جا كه جمعیت‌شناسی به دو شعبه جمعیت‌شناسی كمی‌تر مبنی بر آمار و جمعیت‌شناسی كیفی‌تر مبنی بر تحلیل و مسائل جمعیتی تقسیم می‌شود، هم به خوبی می‌تواند وضعیت گذشته را نشان دهد و هم براساس محاسبات ریاضی شرایط آینده را پیش‌بینی كند. امروزه در علوم مبتنی بر زمان از جمله تاریخ كاربرد وسیعی یافته است و كتاب‌های متعددی در مورد تاریخ و جمعیت عرضه شده است. مثل ژئوپولتیك گرسنگی نوشته فرناندو كاسترو و تاریخ اقتصادی جمعیت جهان نوشته كارلوچی‌پولا.

جبر تاریخی (Determinism):

اعتقاد به این كه تاریخ به وسیله‌ی جبر یا شرایطی غیر از انگیزه‌ها و آزادی‌های فردی شكل می‌گیرد، ممكن است سابقه در دیدگاه سنتی مسیحیت داشته بشد.
باید توجه داشت كه جبر در مفهوم فلسفی كه بدان هیپرسیم می‌گویند در تاریخ مطرح شده و آنچه كه به عنوان جبر تاریخی (Determinism) عنوان شده است باید به «حتمیت» یا «ضرورت» و حتی به بیانی دقیق‌تر به «یقین» ترجمه شود. در چنین صورتی حدوث پدیده‌های تاریخی كه به صورت توالی رخدادها جلوه‌گر می‌شود به معنای وصفی اجتناب‌ناپذیر تلقی خواهد شد كه این وضع ناگزیر حاصل شرایط اقتصادی، جمعیتی، فرهنگی، سنت و یا به طور كلی هر امری كه بیرون از حوزه اختیار و انتخاب و اراده افراد باشد نسبت داده می‌شود. توضیح كامل مسأله دترمینیسم تاریخی مستلزم بحث مقدماتی در مكتب انالیتیك (تحلیلی) تاریخ است كه امید است در آینده بدان بپردازیم.

تاریخ‌گرایی (Historicity):

ویژگی تاریخی هر پدیده را به حیث تعلق به زمان و مكان معین دانستن.
آن طور كه مشهور است هر واقعه تاریخی دارای سه ركن 1 ـ زمان 2ـ مكان و 3 ـ‌علیت است. یعنی هر واقعه‌ی تاریخی دارای زمان معین، مكان معین و علت یا علل معین باید باشد. این امر نه تنها اثبات بیرونی دارد یعنی وقایع تاریخی بر آن گواه است بلكه به ضرورت استدلال عقلی نیز هست، زیرا فقدان هر یك از این سه ركن موجب نقص و عدم پذیرش عقلی خواهد بود. تاریخ‌‌گرایی بر این باور است كه برای شكل‌گیری هر حادثه تاریخی اعم از یك رویداد كوچك یا اعصار و تحولات بزرگ، تجمع این سه ركن ضروری است و حتی اگر گزارشی هم در مورد یكی از آنها نشده باشد به طور منطقی و عقلی می‌توان به وجود آنها پی برد و درصدد یافتن آ‌ن برآمد. عقیده به تاریخ‌گرایی فصل ممیزه تاریخ از افسانه و اسطوره است و حماسه حدفاصل آنهاست. نیز بحث درباره تاریخ‌گرایی خود متكی به بحث درباره كرنولوژی است. در ضمن، بنیادهای جزء‌نگری در تاریخ براساس همین تاریخ‌گرایی است.

مكتب تاریخی (Historicism):

بیشترین معنایی كه در زبان انگلیسی از این واژه استنباط می‌شود دیدگاهی است كه معتقد است مطالعه‌ی تاریخ می‌تواند موجب كشف قوانین عمومی توسعه اجتماعی شود و همچنین ممكن است برای پیش‌بینی وقایع آینده به كار رود. از آن‌جا كه مكتب تاریخی معتقد است هر پدیده‌ای حاصل یك رشته مستمر توسعه و تكامل است و به عبارتی حدوث هر پدیده را مبنی بر ریشه و زمینه‌ای در تاریخ می‌داند، پس هم در شناخت پدیده‌های موجود به تاریخ رجوع می‌كند و هم در شناخت شرایط آینده معتقد است كه مطالعات تاریخی می‌تواند در مقام پیش‌بینی برآید این مكتب تاریخ را به سوی كلی‌نگری و مطالعه زمان‌های بلند و كشف قوانین كه علی‌الاصل كلی هستند سوق می‌دهد و هر چند با تاریخ‌گرایی بی‌ارتباط نیست اما در عین حال مغایر با آن سیر می‌كند.

برگرفته از كتاب History sKills چاپ 1996 م. ویراسته‌ی ماری ابوت
منبع:رشد ، آموزش تاریخ ، سال دوم ، پائیز




طبقه بندی: مقالات تاریخ اسلام،
[ شنبه 29 مرداد 1390 ] [ 10:20 ق.ظ ] [ مسلم احمدی ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

سلام بر دوستان عزیز
وبلاگ حاضر را مسلم احمدی و حامد محمدی راه اندازی نموده و مدیریت می نمایند تا گامی موثر در تامین نیازهای علمی دانشجویان رشته تاریخ و تمدن ملل اسلامی باشد.لازم به توضیح است که این وبلاگ علاوه بر مسائل علمی، به مسائل شخصی و رویدادهایی که نویسندگان ضرورت ببینند می پردازد.
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :